Eksik Sigorta ve Aşkın Sigorta Nedir?

Sigorta Değeri ile Sigorta Bedeli Aynı Şey Değildir

Türk Ticaret Kanunu iki kavramı ayrı ayrı tanımlar. Sigorta değeri, 1460 ıncı maddeye göre sigorta olunan menfaatin tam değeridir; yani binanın, makinenin ya da emtianın gerçek karşılığıdır. Sigorta bedeli ise poliçeye yazdırdığınız tutardır ve 1461 inci maddeye göre sigortacının sorumluluğunun üst sınırını çizer.

Aynı madde ikinci bir sınır daha koyar: sigorta bedeli, rizikonun gerçekleştiği andaki menfaat değerini aşsa bile sigortacı uğranılan zarardan fazlasını ödemez. Bu yüzden bedeli şişirmek teminatı büyütmez. Kanun bu kuralın dışında yalnız aynen tazmini öngören yeni değer sigortalarını tutar.

İki sayı eşit olduğunda poliçe tam sigortadır. Bedel değerin altına düşerse eksik sigorta, üstüne çıkarsa aşkın sigorta ortaya çıkar. Her ikisinin de hasar günü somut karşılıkları vardır.

Eksik Sigorta: Tazminat Neden Oranlanır?

Türk Ticaret Kanunu'nun 1462 nci maddesi kuralı tek cümlede verir: sigorta bedeli sigorta değerinden az olduğunda, sigorta edilmiş menfaatin bir kısmının zarara uğraması hâlinde sigortacı, aksine sözleşme yoksa, sigorta bedelinin sigorta değerine olan oranına göre tazminat öder.

Yangın Sigortası Genel Şartları'nın A.5 maddesi aynı kuralı poliçe diline çevirir ve karşılaştırmayı hasar anındaki değer üzerinden yapar. Oran, poliçeyi yaptırdığınız günkü değere göre değil, hasarın gerçekleştiği andaki değere göre hesaplanır. Fiyatların hızlı arttığı dönemlerde bir yıl önce doğru olan bedel, hasar günü eksik kalabilir.

Kuralın en çok yanlış anlaşılan yanı şudur: oran kısmi hasarda devreye girer. Kanun metni açıkça menfaatin bir kısmının zarara uğramasından söz eder. Tam hasarda zaten sigorta bedeli tavandır ve bunun üstü ödenmez.

Aşağıdaki tablo yalnız oranın işleyişini gösterir. Poliçede ayrıca muafiyet varsa, oranla bulunan tutardan muafiyet de düşülür; ikisi birbirinin yerine geçmez.

Oran Nerede Uygulanır, Nerede Uygulanmaz?

Kanun kuralı "aksine sözleşme yoksa" diyerek tarafların önünü açık bırakır. Yangın Sigortası Genel Şartları bu kapıyı somutlaştırır: sigorta ettiren, sözleşmeyi oran gözetilmeksizin sigorta bedelini aşmayan zararın tamamının ödeneceği şekilde değiştirebilir. Değişikliği rizikodan önce noter protestosuyla bildirirse, bildirimi izleyen günden itibaren sözleşme kendiliğinden bu hâle gelir; sigorta ettiren de tarifedeki prim farkını öder.

Kaskoda tablo tamamen farklıdır. Kara Araçları Kasko Sigortası Genel Şartları, sigorta şirketinin aracı hasar tarihindeki rayiç değerine kadar teminat altına aldığını söyler ve poliçede sabit bir sigorta bedeli yazılmaz. Genel Şartlar'ın poliçe şablonu bunu bir adım öteye taşıyıp hasar durumunda eksik veya aşkın sigorta uygulanmayacağı ibaresinin poliçede yer almasını ister.

Makine kırılmasında ise oran farklı bir kapıdan girer. Makine Kırılması Sigortası Genel Şartları'nın 4 üncü maddesi sigorta bedellerinin makinelerin yeni ikame bedellerine eşit olmasını şart koşar; hasar anında hesaplanan yeni ikame bedeli poliçedeki bedelden fazla çıkarsa, farka karşılık gelen oranda hasar sigortalının üzerinde kalır.

Zorunlu Deprem Sigortası'nda bedel, ilgili yıl için belirlenen azami teminat tutarıyla sınırlıdır. Genel Şartlar, binanın değeri bu tutarın üzerindeyse aşan kısım için ihtiyari deprem sigortası yaptırılabileceğini düzenler. Yani DASK poliçesi tek başına tam teminat vermez; üstünü kapatmak ayrı bir tercihtir.

• Oran uygulanan tipik poliçeler: yangın, konut paket, iş yeri paket ve makine kırılması gibi bedel esaslı mal sigortaları.
• Oran uygulanmayan tipik poliçe: rayiç değer esaslı kasko.
• Zarar önleme ve kurtarma masrafları da eksik sigorta varsa aynı oranla ödenir; bunu Yangın Sigortası Genel Şartları B.2 maddesi açıkça yazar.

Aşkın Sigorta: Fazla Bedel Fazla Teminat Değildir

Türk Ticaret Kanunu'nun 1463 üncü maddesine göre sigorta bedeli menfaatin değerinin üstündeyse aşan kısım geçersizdir. Bu sebeple sigorta bedeli ile primin o kısma düşen bölümü indirilir ve tahsil edilmiş fazla prim sigorta ettirene geri verilir.

Yangın Sigortası Genel Şartları'nın A.6 maddesi işlemin kime düştüğünü de yazar: durumdan sigorta süresi içinde haberdar olan sigortacı bunu sigorta ettirene ihbar eder, bedeli ve primin aşkın kısmını indirir, fazlasını iade eder. Yani fazla prim otomatik olarak kaybolmaz; ancak durumun fark edilmesi gerekir.

Kanun bir de kötü niyet hâlini ayırır. Sigorta ettirenin malî çıkar sağlamak amacıyla kötüniyetle yaptığı aşkın sigorta sözleşmesi geçersizdir. Sözleşme yapılırken geçersizliği bilmeyen sigortacı ise durumu öğrendiği sigorta döneminin sonuna kadar prime hak kazanır.

Doğru Sigorta Bedeli Nasıl Tespit Edilir?

İlk soru hangi değer esasının seçildiğidir. Yangın Sigortası Genel Şartları iki yol tanır. Rayiç bedel esasında tazminattan eskime, aşınma ve yıpranma payı ile varsa yenisinin belirgin randıman ve nitelik farkları düşülür. Yeni değer esasında ise yenisinin ikame bedeli — nakliye, montaj, gümrük, vergi, resim ve harç masrafları dâhil — esas alınır; ancak poliçede yazılı azami yıpranma oranı veya yaş aşılmışsa yine rayiç bedele dönülür.

İkinci yol mutabakatlı değerdir. Taraflar bina, sabit tesisat, makine, demirbaş veya ev eşyasının değerini oybirliğiyle seçtikleri bilirkişilere saptatır ve kabul ederse, hasarda bu değere itiraz edilemez. Değer listesi en çok bir yıllık sigorta süresi için geçerlidir, bilirkişi masrafı bu yöntemi isteyen tarafa aittir ve ticari emtia üzerine mutabakatlı değer esasıyla sözleşme yapılamaz. Türk Ticaret Kanunu bunun karşılığını 1464 üncü maddede takseli sigorta olarak düzenler ve takse esaslı şekilde fahişse sigortacıya indirim isteme hakkı tanır.

Üçüncü ayrıntı çoğu poliçede gözden kaçar: sigorta bedelinin tespitinde arsa kıymeti dikkate alınmaz. Bina bedelini arsa payıyla birlikte yazdırmak bedeli suni olarak büyütür ve aşkın sigorta üretir.

• Değer esasını poliçeye yazdırın: rayiç bedel mi, yeni değer mi?
• Yeni değer esasını seçtiyseniz poliçedeki azami yıpranma oranını ve yaş sınırını okuyun.
• Bina bedelinden arsa payını çıkarın.
• Makine ve demirbaş envanteri yıl içinde değişirse bedeli zeyilname ile güncelleyin.
• Ticari emtiada mutabakatlı değer mümkün değildir; stok devrini gözeterek bedel belirleyin.

Hasardan Sonra Poliçe Bedeli Ne Olur?

Yangın Sigortası Genel Şartları'nın B.8.3 maddesi tam ziya hâlinde sigorta teminatının sona erdiğini, kısmi hasarda ise sigorta bedelinin rizikonun gerçekleştiği tarihten itibaren ödenen tazminat tutarı kadar eksildiğini söyler. Sigorta bedeli madde veya gruplara ayrılmışsa aynı yöntem her grup için ayrı işler.

Bunun pratik sonucu şudur: yıl içinde bir hasar aldıysanız kalan süre için teminatınız o tutar kadar küçülmüştür. Aynı madde çözümü de gösterir; sigorta ettirenin istediği tarihten itibaren gün esasıyla prim ödenerek sigorta bedeli yeniden yükseltilebilir. Makine Kırılması Sigortası Genel Şartları da aynı mekanizmayı ünite ve gruplar için ayrı ayrı düzenler.

İkinci hasarda eksik sigorta oranıyla ilk kez karşılaşan sigortalıların çoğu, aslında birinci hasardan sonra bedelin düştüğünü fark etmemiş olanlardır.

Acente Bu Denklemin Neresinde Durur?

5684 sayılı Sigortacılık Kanunu acenteyi, sözleşmenin akdinden önceki hazırlık çalışmalarını yürüten ve sözleşmenin uygulanması ile tazminatın ödenmesinde yardımcı olan kişi olarak tanımlar. Bedel tespiti tam olarak bu hazırlık çalışmasının içindedir; hasar günü oranla karşılaşmamak, poliçe düzenlenmeden önce sorulan sorulara bağlıdır.

RYL Sigorta Aracılık Hizmetleri Limited Şirketi sigorta acentesi olarak çalışır. Aracılık ettiğimiz sigorta şirketlerinden teklif hazırlar, değer esasını ve bedel varsayımlarını poliçe düzenlenmeden önce yazılı hâle getiririz. Tazminat ödemesi sigorta şirketi tarafından yapılır; bizim işimiz bedelin hasar günü doğru çıkmasıdır.

Poliçenizdeki sigorta bedelini gözden geçirmek isterseniz teklif formu üzerinden bize ulaşabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu — Mevzuat Bilgi Sistemi
• Yangın Sigortası Genel Şartları
• Kara Araçları Kasko Sigortası Genel Şartları
• Zorunlu Deprem Sigortası Genel Şartları — DASK
• Sigortacılık Genel Şartları — SEDDK
• 5684 sayılı Sigortacılık Kanunu — Mevzuat Bilgi Sistemi

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; teminat kapsamı poliçe özel ve genel şartlarına göre belirlenir.