Rayiç Bedel Nedir?

Rayiç Bedel Genel Şartlarda Nasıl Tanımlanır?

Kavramın en açık tanımı Yangın Sigortası Genel Şartları'nın B.5 maddesindedir. Metin, sigorta tazminatının hesabında "sigortalı şeylerin rizikonun gerçekleşmesi anındaki tazmin kıymeti (rayiç bedel)" esas tutulacağını söyler. Yani rayiç bedel, poliçenin düzenlendiği gün değil hasarın gerçekleştiği an için ölçülen bir değerdir.

Kara Araçları Kasko Sigortası Genel Şartları aynı mantığı araç için kurar: sigorta şirketi aracı hasar tarihi itibarıyla rayiç değerine kadar teminat altına almıştır ve tazminat hesabında sigortalı menfaatlerin rizikonun gerçekleşmesi anındaki rayiç değerleri esas tutulur.

Buradan çıkan ilk sonuç, çoğu tartışmanın kaynağıdır: rayiç bedel sözleşmeyle sabitlenen bir rakam değil, hasar anında ölçülen bir gerçekliktir. Poliçedeki bedel ile hasar günü ölçülen bedel farklı çıkabilir ve bu fark tazminatı doğrudan etkiler.

Sigorta Bedeli, Sigorta Değeri ve Rayiç Bedel Aynı Şey mi?

Üçü ayrı kavramdır ve poliçenin farklı yerlerinde yaşarlar. Türk Ticaret Kanunu'nun 1460 ıncı maddesi sigorta değerini "sigorta olunan menfaatin tam değeri" olarak tanımlar. 1461 inci madde ise sigortacının sorumluluğunun sigorta bedeli ile sınırlı olduğunu, sigorta bedeli riziko anındaki menfaat değerini aşsa bile sigortacının uğranılan zarardan fazlasını ödemeyeceğini söyler.

Rayiç bedel bu ikisinin arasındaki köprüdür: sigorta değerinin hasar günü ölçülen hâlidir. Poliçedeki sigorta bedeli tavanı belirler, rayiç bedel ödenecek tutarın gerçek karşılığını belirler ve ikisi arasındaki uyumsuzluk eksik ya da aşkın sigortaya yol açar.

Aşağıdaki tablo bu kavramların hangi belgede yaşadığını ve neyi belirlediğini karşılaştırır.

Araçta Rayiç Değer Nasıl Bulunur?

Kasko genel şartları burada kesin bir usul kurar. Rayiç değer için esas alınacak referansa veya rayiç değeri belirleme yöntemine poliçede yer verilir. Poliçede böyle bir referans belirlenmemişse veya belirleme somut değilse, kamu otoritesince tespit edilecek kurallar çerçevesinde belirlenecek referans rayiç değerler esas alınır. Genel şartların metninde bu görev Hazine Müsteşarlığı'na atıfla yazılmıştır; sigortacılık alanındaki düzenleme ve denetleme yetkisi bugün Sigortacılık ve Özel Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumu'ndadır.

Tam hasar ölçütü de rayiç değere bağlıdır. Onarım masraflarının aracın rizikonun gerçekleştiği tarihteki değerini aşması ve aynı zamanda eksper raporuyla aracın onarım kabul etmez hâle geldiğinin tespit edilmesi durumunda araç tam hasara uğramış sayılır. Bu durumda hurda tescil belgesi sigortacıya ibraz edilmeden tazminat ödenmez.

Hak sahibi aracın hasarlı hâliyle kendisine bırakılmasına onay verirse, riziko tarihindeki rayiç değer ile hasarlı hâli arasındaki tutar tazminat olarak ödenebilir. Sigortacı, sigortalıya bildirdiği sovtaj bedelini bildirimden itibaren bir aylık süreyle sınırlı olarak garanti etmiş sayılır.

Hırsızlıkta ölçü farklıdır ama mantık aynıdır: aracın çalınması hâlinde aracın çalınma günündeki rayiç değeri ödenir. Kısmi hasarda ise onarım sonucunda araçta bariz bir kıymet artışı meydana gelirse bu fark tazminattan indirilebilir; indirim yapılabilmesi için hangi parçalara ne oranda indirim uygulanacağının poliçede yazılı olması gerekir.

Konut ve İş Yerinde Rayiç Bedel mi, Yeni Değer mi?

Yangın Sigortası Genel Şartları iki seçeneği açıkça sunar. Kural rayiç bedeldir; ancak sigorta ettiren ve sigortacı poliçenin ikame bedeli, yani yeni değer üzerinden düzenlenmesi konusunda anlaşabilir. Bu anlaşma yapılmışsa poliçede açıkça belirtilir. Belirtilmemişse poliçe rayiç bedel esaslıdır.

Seçim tazminatı doğrudan değiştirir. Rayiç bedel esasına göre düzenlenen poliçelerde tazminat ödemesinden eskime, aşınma, yıpranma (kullanma payı) ve başka sebeplerden ileri gelen kıymet eksilmeleri düşülür; varsa yenilerinin belirgin randıman ve nitelik farkları da indirilir.

Yeni değer esaslı poliçelerde ise poliçede eskime, aşınma ve yıpranma payı için belirtilmiş azami oranın veya yaşın aşılmaması kaydıyla, rizikonun gerçekleştiği yer ve tarihte yeniden yapım veya alım maliyetine göre bulunan ikame bedeli esas alınır. Bu oran veya yaş aşılmışsa tazmin kıymetinde yine rayiç bedel esası dikkate alınır — yani yeni değer teminatı süresiz bir garanti değildir.

Üçüncü bir yol mutabakatlı değerdir. Sözleşme yapılırken veya süre içinde bina, sabit tesisat, makine, demirbaş ya da ev eşyasının değeri tarafların oybirliğiyle seçtiği bilirkişilerce saptanır ve kabul edilirse, riziko gerçekleştiğinde tazminat hesabında bu değere itiraz edilemez. Saptanan değer listesi en çok bir yıllık sigorta süresi için geçerlidir ve ticari emtia üzerine mutabakatlı değer esasıyla sözleşme yapılamaz.

Bir de sigorta bedelinin kapsamına girmeyen kalem vardır: taşınmaz mallarda sigorta bedelinin tespitinde arsa kıymeti dikkate alınmaz. Binanın emlak piyasasındaki satış fiyatı ile sigortaya esas bedel bu yüzden birbirinden ayrılır.

DASK'ta Bedel Rayiçle mi Hesaplanır?

Hayır, Zorunlu Deprem Sigortası bu konuda kendi usulünü izler. Sigorta bedelinin tespitinde, sigorta edilen meskenin yapı tarzı için yayımlanan Zorunlu Deprem Sigortası Tarife ve Talimatı'nda belirlenen metrekare bedeli ile aynı meskenin brüt yüzölçümünün çarpılması sonucu bulunan tutar esas alınır. Bulunan tutar, aynı Tarife ve Talimat'ta belirtilen azami teminat tutarını aşamaz.

Metrekare bedeli ve azami teminat tutarı her yıl güncellendiği için burada bir rakam vermek doğru olmaz; ilgili yıl için belirlenen tutarlar geçerlidir ve güncel değerler DASK'ın yayımladığı genel şartlar ile Tarife ve Talimat üzerinden takip edilir.

Muafiyet tarafı da farklıdır: her bir hasarda sigorta bedelinin %2'si oranında tenzili muafiyet uygulanır ve muafiyet uygulaması bakımından her 72 saatlik dönemde meydana gelen bütün hasarlar tek hasar sayılır. Bu yapı, meskenin gerçek rayiç bedeli ile DASK teminatının aynı şey olmadığı anlamına gelir; aradaki farkın kapatılması konut paket poliçesinin işidir.

Rayiç Bedel Yıl İçinde Değişirse Poliçe Ne Olur?

Rayiç bedel piyasa koşullarıyla birlikte hareket eder; inşaat maliyeti, ikinci el araç fiyatı ve ekipman ikame maliyeti yıl içinde ciddi biçimde değişebilir. Poliçedeki sigorta bedeli sabit kaldığında ise makas açılır ve hasar günü eksik sigorta tartışması doğar.

Türk Ticaret Kanunu'nun 1462 nci maddesi bu durumu düzenler: sigorta bedeli sigorta değerinden az olduğunda sigortacı, aksine sözleşme yoksa sigorta bedelinin sigorta değerine olan oranına göre tazminat öder. Ters yönde, 1463 üncü madde sigorta bedelinin menfaat değerinin üstünde olması hâlinde aşan kısmın geçersiz olduğunu ve fazla primin iade edileceğini söyler. Bu iki mekanizmanın hesabını ayrı bir yazıda ele aldık.

Pratik karşılığı basittir: bedel yenileme gününde değil, değer değiştiğinde gözden geçirilir. Yangın Sigortası Genel Şartları kısmi hasar hâlinde sigorta bedelinin riziko tarihinden itibaren ödenen tazminat tutarı kadar eksileceğini, ek prim alınmak suretiyle bedelin yükseltilebileceğini de düzenler.

Acente Olarak Bedeli Nasıl Kurarız?

RYL Sigorta Aracılık Hizmetleri olarak teklif hazırlarken önce poliçenin hangi değer esasına göre yazılacağını netleştiririz: rayiç bedel mi, ikame bedeli mi, mutabakatlı değer mi. Bu tercih poliçenin üstünde tek satırlık bir ibare gibi görünür ama hasar gününde ödenecek tutarı doğrudan belirler.

Ardından beyan edilen bedelin gerçekle uyumunu kontrol ederiz: konutta brüt yüzölçümü ve yapı tarzı, iş yerinde demirbaş ve emtia envanteri, araçta model ve donanım bilgisi. Bir sigorta acentesi olarak teminatı biz vermeyiz; tazminat ödemesi sigorta şirketi tarafından yapılır. Bizim işimiz, poliçedeki bedelin hasar günü savunulabilir bir bedel olmasını sağlamaktır.

Mevcut poliçenizin hangi değer esasına göre düzenlendiğinden emin değilseniz, poliçe suretinizle birlikte teklif formumuz üzerinden bize ulaşın; bedeli ve teminat yapısını birlikte gözden geçirelim.

Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

• Türk Ticaret Kanunu (6102), Altıncı Kitap: Sigorta Hukuku — Mevzuat Bilgi Sistemi
• Kara Araçları Kasko Sigortası Genel Şartları — Mevzuat Bilgi Sistemi
• Zorunlu Deprem Sigortası Genel Şartları — Mevzuat Bilgi Sistemi
• Zorunlu Deprem Sigortası Genel Şartları ve Tarife — DASK
• Yangın Sigortası Genel Şartları — Türkiye Sigorta Birliği

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; teminat kapsamı poliçe özel ve genel şartlarına göre belirlenir.