Nakliyat Sigortası Türleri Nelerdir?

Dört Poliçe, Dört Farklı Soru

Ayrımı yapan şey poliçenin adı değil, hangi sorunun cevabını üstlendiğidir. Emtia poliçesi “mal zarar görürse kim öder” sorusuna, sorumluluk poliçeleri ise “bu zarardan ben sorumlu tutulursam ne olur” sorusuna cevap verir. İki soru aynı sevkiyatta yan yana durur ve çoğu anlaşmazlık, birinin cevabının diğerinden beklenmesinden doğar.

Emtia Nakliyat Sigortası Malın Kendisini Korur

Emtia Nakliyat Sigortası Genel Şartları 1 Ocak 1953'te yürürlüğe girmiştir ve metin baştan sona deniz taşımasının diliyle yazılmıştır: fırtına, geminin batması, karaya vurma, oturma, çatışma, malın denize atılması, kaptan ve gemi adamlarının barataryası. Bugünün kara ve hava sevkiyatları bu metnin doğrudan konusu değildir. Uygulamada boşluk, poliçeye eklenen enstitü yük klozlarıyla kapatılır; A klozu, kloz metnindeki istisnalar dışında sigorta edilen şeyin her türlü riziko nedeniyle uğrayacağı zıya veya hasarı kapsar.

Genel şartların 4 ve 5 inci maddeleri, aksine sözleşme olmadıkça teminat dışında kalan hâlleri sayar: yağmur suyu ve ambar buğusu, oksidasyon veya paslanma, kırılma, çalınma, mutad dışı akma; ayrıca gecikmeler, kur ve rayiç farkları, kardan mahrumiyet, malın zati ayıbı, ambalaj kifayetsizliği, suhunet ve atmosferik şartların tesirleri ile mutad fire ve aşınmalar. Enstitü yük klozları da paralel bir çizgi çeker.

Teminatın ne zaman başlayıp ne zaman bittiği ayrı bir başlıktır. Genel şartların 8 inci maddesi, sigortanın malların donatan veya gemi kiracısı tarafından tesellüm edildiği anda başladığını; teslim yerinde alıcıya teslim edildiği anda ve her hâlükârda en geç tahliyeyi takip eden on beşinci günün sonunda bittiğini söyler. Nakliyat bir nakliyeci müesseseye tevdi edilmişse bu süre otuz gündür. Antrepoda bekleyen malın teminatının kendiliğinden sürdüğü varsayımı tam burada takılır.

Bir de sigortalının kendi üzerine düşen bir ödev vardır. Genel şartlar, sigortalıyı nakliyeci ile diğer sorumlu üçüncü şahıslar aleyhindeki rücu haklarını sigortacı lehine muhafaza edebilmek için gerekli tedbirleri zamanında almakla yükümlü tutar. Teslim tutanağına şerh düşmemek, yalnızca taşıyıcıya karşı değil kendi poliçesine karşı da sonuç doğurur.

CMR Sigortası Taşıyıcının Sorumluluğunu Karşılar

CMR, yükleme yeri ile teslim için belirlenen yerin iki ayrı ülkede olması ve bunlardan en az birinin âkit ülke olması hâlinde, ücret karşılığında yüklerin taşıt ile karadan taşınmasına ait her sözleşmeyi kapsar. Türkiye, 19 Mayıs 1956 tarihli sözleşmeye ve ona ek 5 Temmuz 1978 tarihli Protokol'e katılmayı 3939 sayılı Kanun ile uygun bulmuştur; kanun 14 Aralık 1993 tarihli ve 21788 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmıştır.

Konvansiyonun 17 nci maddesi taşımacıyı, yükü teslim aldığı andan teslim edinceye kadar kısmen veya tamamen kaybından ve doğacak hasardan sorumlu tutar. Aynı madde kurtuluş hâllerini de sayar: kayıp, hasar veya gecikme istek sahibinin hatası ya da ihmalinden, onun verdiği talimattan, yüke has bir kusurdan yahut taşımacının önlemesine olanak bulunmayan durumlardan ileri geliyorsa taşımacı sorumlu tutulamaz. Maddenin dördüncü fıkrası ayrıca açık taşıt kullanımı, hatalı ambalaj, yükün gönderici tarafından yüklenmesi, malın kendi özelliği ve canlı hayvan nakli gibi özel riskleri listeler.

Bu aileden ayrıldığı asıl nokta tazminatın hesabıdır. 23 üncü maddenin 1978 tarihli Ek Protokol ile değiştirilmiş üçüncü fıkrası, tazminatın eksik brüt ağırlığın kilogramı başına 8,33 hesap birimini aşamayacağını söyler; hesap birimi Özel Çekme Hakkı'dır. Sınır malın değerinden değil ağırlığından hesaplandığı için hafif ve pahalı yüklerde zararın altında kalır. Sınır, 24 üncü madde uyarınca sevk mektubunda değer beyanıyla aşılabilir; 29 uncu madde ise taşımacının kötü hareketi hâlinde sınırlayıcı hükümlerden yararlanılamayacağını düzenler. Sürelerin ve hasar akışının ayrıntısı ayrı bir yazıda ele alınmaktadır.

FFL: Taşımayı Yapan Değil, Organize Eden

Nakliyat aracısı sorumluluk sigortası, uluslararası uygulamada Freight Forwarder's Liability adıyla anılan teminatın karşılığıdır. Konusu, taşımayı kendi aracıyla fiilen yapan tarafın değil, taşımayı organize eden ve taahhüt eden tarafın sorumluluğudur.

Türkiye'de bu tarafın adı taşıma işleri organizatörüdür ve düzenlemesi 27 Ağustos 2022 tarihli ve 31936 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Taşıma İşleri Organizatörlüğü Yönetmeliği'ndedir. Yönetmelik, 6 Temmuz 2018 tarihli ve 30470 sayılı önceki metni yürürlükten kaldırmıştır. Sigorta, 19 uncu maddede tek cümleyle kurulur: “TİO yetki belgesi sahibi, organize ve taahhüt ettiği taşımadan doğan sorumluluklar için ‘taşıyıcı sorumluluk sigortası' yaptırmak/yapmak zorundadır.”

Bu zorunluluğun mantığı tanımda saklı. Yönetmelik, organizatörü taşımacılık sıfatıyla faaliyet gösterenlere getirilen yükümlülük ve sorumluluklar çerçevesinde taşımacı kabul eder. Yani organizatör kendi taşıtı olmasa dahi taşımacı gibi sorumlu tutulur; poliçenin varlık sebebi tam olarak budur.

Karşıdaki talebin dayanağı ise tek bir metinden ibaret değildir. Yönetmeliğin 18 inci maddesi, hizmetten yararlananların Türk Ticaret Kanunu, Türk Borçlar Kanunu ve Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun ile Türkiye'nin taraf olduğu konvansiyonlarda yer alan haklara sahip olduğunu söyler. Poliçenin bu ihtimalleri karşılayacak genişlikte kurulması gerekir.

Yurt İçi Nakliyeci Sorumluluk Sigortası Nerede Duruyor?

Yurt içi taşımalarda taşıyıcının sorumluluğu Türk Ticaret Kanunu'nun taşıma işlerine ayrılan kitabından doğar. Kanun, taşıyıcıyı eşyayı taşınmak üzere teslim aldığı andan teslim edilmesine kadar geçen sürede eşyanın zıyaından, hasarından ve teslimindeki gecikmeden sorumlu tutar. Yurt içi nakliyeci sorumluluk poliçesi bu sorumluluğu devralır; malın kendisini değil, taşıyıcının hukuki durumunu sigortalar.

Peki bu poliçe zorunlu mudur? Karayolu Taşıma Yönetmeliği'nin sigortaya ayrılan bölümü baştan sona yolcu taşımacılığı üzerine kuruludur. 47 nci madde yolcu taşımalarında yetki belgesi sahiplerini, yolcular ile sürücüler ve yardımcılarına gelebilecek bedeni zararlar için zorunlu sigortaları yaptırmakla yükümlü kılar; 48 inci madde bunları zorunlu mali sorumluluk sigortası ile zorunlu koltuk ferdi kaza sigortası olarak sayar; 49 uncu madde bu poliçeler olmadan taşıtın sefere çıkarılamayacağını düzenler.

Eşya taşımacılığı için yönetmelikte buna karşılık gelen genel bir sorumluluk sigortası zorunluluğu yer almaz. İstisna, tehlikeli madde ve tehlikeli atık taşımalarıdır; orada yetki belgesi sahibinden ayrıca tehlikeli maddeler ve tehlikeli atık zorunlu mali sorumluluk sigortası poliçesi ibrazı aranır.

Sonuç şudur: yurt içi eşya taşımacılığında poliçe çoğu zaman mevzuattan değil sözleşmeden doğar. Yükleyici sözleşmesi, ihale şartnamesi veya lojistik anlaşması poliçe ibrazını şart koşar ve zorunluluğun kaynağı imzalanan metin olur. Yetki belgesi taşıma işleri organizatörlüğü kapsamındaysa durum değişir; orada zorunluluk doğrudan yönetmelikten gelir.

Neden İki Poliçe Aynı Ada Rağmen Farklı Davranır?

Sigortacılık ve Özel Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumu'nun yayımladığı genel şartlar listesinde nakliyat başlığına giren iki metin bulunur: Emtia Nakliyat Sigortası Genel Şartları ve Kıymet Nakliyat Poliçesi Umumi Şartları. Nakliyeci sorumluluk, CMR ve nakliyat aracısı sorumluluk poliçeleri için yayımlanmış bir genel şart yoktur.

Bunun pratik sonucu büyüktür. Emtia poliçesinin çerçevesi yayımlanmış bir metinle çizilirken, sorumluluk poliçelerinin teminatı doğrudan poliçe özel şartlarında kurulur; aynı adı taşıyan iki poliçe farklı istisna listesi, farklı limit yapısı ve farklı ihbar süresi taşıyabilir. Bu yüzden karşılaştırma prim satırından değil özel şart metninden yapılır: teminatın coğrafi kapsamı, taşıma türleri, alt taşımacı kullanımı, depolama süreleri ve hasar ihbar süresi.

Poliçe Seçerken Sorulacak Sorular ve Acentenin Rolü

Bir sevkiyatın sigorta kurgusu, poliçe adlarından değil, o sevkiyatta kimin neyden sorumlu olduğundan başlar. Aşağıdaki başlıklar sırayla cevaplandığında hangi poliçelerin gerektiği kendiliğinden ortaya çıkar:

RYL Sigorta Aracılık Hizmetleri Limited Şirketi bir sigorta acentesidir. Aracılık ettiğimiz sigorta şirketlerinden, sevkiyat türünüze, taşıma güzergâhınıza ve yetki belgenizin kapsamına göre teklif hazırlar; emtia ve sorumluluk poliçelerinin teminat satırlarını yan yana koyarız. Poliçeyi sigorta şirketi düzenler, hasar hâlinde tazminat ödemesi de sigorta şirketi tarafından yapılır.

Sevkiyat yapınıza uygun teminat kurgusunu konuşmak için teklif formunu doldurmanız yeterlidir.

• Poliçe malı mı, sorumluluğu mu sigortalıyor; bu sevkiyatta hangisine ihtiyaç var
• Taşıma uluslararası mı, yurt içi mi; CMR uygulanıyorsa kilogram başına sınır ve bir yıllık dava süresi hesaba katıldı mı
• Yüksek değerli sevkiyatta sevk mektubunda değer beyanı yapıldı mı
• Teminatın başlangıç ve bitiş anı, antrepo ve bekleme süreleriyle uyumlu mu
• Rücu haklarını koruyacak teslim ve tutanak disiplini kuruldu mu
• Yetki belgesi taşıma işleri organizatörlüğü kapsamındaysa yönetmeliğin aradığı taşıyıcı sorumluluk poliçesi mevcut mu

Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

• Emtia Nakliyat Sigortası Genel Şartları (SEDDK)
• SEDDK — yayımlanan sigortacılık genel şartları listesi
• 3939 sayılı Kanun — CMR ve Ek Protokol metni (TBMM)
• Taşıma İşleri Organizatörlüğü Yönetmeliği (Resmî Gazete, 27 Ağustos 2022, Sayı: 31936)
• Karayolu Taşıma Yönetmeliği (Ulaştırma Hizmetleri Düzenleme Genel Müdürlüğü)
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; teminat kapsamı poliçe özel ve genel şartlarına göre belirlenir.