CMR Sigortası Nedir?

CMR Sigortası Nedir, Neyi Güvence Altına Alır?

Poliçe adını, taşıma sözleşmesini düzenleyen uluslararası metinden alır: Eşyaların Karayolundan Uluslararası Nakliyatı İçin Mukavele Sözleşmesi. Metin 19 Mayıs 1956'da Cenevre'de imzalanmıştır ve Fransızca kısaltmasıyla CMR olarak anılır.

Türkiye hem 1956 tarihli sözleşmeye hem de ona ek 5 Temmuz 1978 tarihli Protokol'e 3939 sayılı Kanun ile katılmıştır. Kanun 7 Aralık 1993'te kabul edilmiş, 14 Aralık 1993 tarihli ve 21788 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmıştır. Katılma belgesi Birleşmiş Milletler nezdinde 2 Ağustos 1995'te tevdi edilmiştir. Bu ikili katılım önemlidir; çünkü 1978 Protokolü tazminat sınırının hesaplandığı birimi değiştirir.

Poliçenin konusu yükün kendisi değil, taşıyıcının borcudur. CMR Sigortası gönderenin ya da alıcının malını değil, taşıyıcıya yöneltilen tazminat talebini karşılar. RYL Sigorta Aracılık Hizmetleri bir sigorta acentesidir; aracılık ettiğimiz sigorta şirketlerinden teklif hazırlarız, poliçeyi düzenleyen ve tazminatı ödeyen taraf sigorta şirketidir.

Sözleşmenin 1. maddesi uygulama alanını dar ve net çizer. Bir taşımanın CMR kapsamına girmesi için aşağıdaki koşulların birlikte bulunması gerekir.

• Taşıma, ücret karşılığında ve karayolu taşıtıyla yapılmalıdır.
• Yükleme yeri ile teslim için belirlenen yer iki ayrı ülkede olmalıdır.
• Bu ülkelerden en az biri sözleşmeye taraf olmalıdır; her ikisinin taraf olması şart değildir.
• Uluslararası posta anlaşmaları gereğince yapılan taşımalar kapsam dışındadır.
• Cenaze taşımaları kapsam dışındadır.
• Ev eşyası taşımaları kapsam dışındadır.

Taşıyıcı Hangi Hâlde Sorumlu Olur, Hangi Hâlde Kurtulur?

Sözleşmenin 17. maddesi sorumluluğu geniş kurar: taşımacı, yükü teslim aldığı andan teslim edinceye kadar kısmen veya tamamen kaybından ve doğacak hasardan sorumludur. Teslimdeki gecikme de aynı çerçevede sorumluluk doğurur.

Kurtuluş yolları sınırlıdır. Kayıp, hasar veya gecikme; istek sahibinin hatası ya da ihmalinden, onun verdiği talimattan, yüke has bir kusurdan yahut taşımacının önlemesine olanak bulunmayan durumlardan ileri geliyorsa taşımacı sorumlu tutulamaz. Bunları kanıtlama yükü 18. madde gereği taşımacıdadır.

Bir de 17. maddenin dördüncü fıkrasında sayılan özel riskler vardır. Kayıp veya hasar bu risklerden birinin doğal sonucuysa taşımacı sorumlu olmaz. Dahası, durumun koşulları bu risklerden birine işaret ediyorsa zararın oradan geldiği kabul edilir; hak iddia eden kişi aksini kanıtlama hakkını korur.

• Kullanılması kararlaştırılmış ve sevk mektubunda açıkça belirtilmiş olmak kaydıyla, madenî levha ile kaplanmamış açık taşıt kullanılması
• Özellikleri gereği fire veren veya hasara uğrayan malların ambalajlanmaması ya da hatalı ambalajlanması
• Yükün gönderici, alıcı veya bunlar adına hareket eden kişilerce yüklenmesi, yığılması ya da boşaltılması
• Kırılma, paslanma, çürüme, kuruma, normal fire, güve ve haşere gibi malın kendi özelliğinden gelen zararlar
• Sandık veya paketler üzerindeki marka ve numaraların yetersiz ya da hatalı oluşu
• Canlı hayvan nakli

Tazminat Neden Kilogram Başına 8,33 SDR ile Sınırlı?

Tazminat, yükün taşınmak üzere kabul edildiği yer ve zamandaki kıymetine göre hesaplanır. Kıymet önce ticaret borsası fiyatına, o yoksa geçerli piyasa fiyatına, o da yoksa aynı cins ve kalitedeki malların normal kıymetine göre saptanır.

Sözleşmenin ilk metni bu tazminata kilogram başına 25 altın frank sınırı koymuştu. 1978 Protokolü 23. maddenin üçüncü fıkrasını değiştirdi: tazminat, eksik brüt ağırlığın kilogramı başına hesabın 8,33 birimini aşmayacaktır. Hesap birimi, Uluslararası Para Fonu'nun tanımladığı Özel Çekme Hakkı'dır. Türkiye her iki metne de taraf olduğu için Türkiye çıkışlı ve varışlı taşımalarda geçerli sınır altın frank değil, 8,33 Özel Çekme Hakkı'dır.

Sınır mutlak değildir. Gönderici, kararlaştırılacak belirli bir ücret karşılığında sevk mektubuna bu sınırı aşan bir değer beyan edebilir. Teslim süresi için özel faiz de bildirilebilir. Zarar, taşımacının bilerek kötü hareketinden veya davaya bakan mahkemece buna eşdeğer sayılan kusurundan doğmuşsa taşımacı sorumluluğunu sınırlayan hükümlerden hiç yararlanamaz.

Aynı taşıma yurt içinde yapıldığında Türk Ticaret Kanunu devreye girer. İki rejim tazminat sınırında birleşir, gecikmede ayrılır.

Emtia Sigortası ile CMR Sigortası Aynı Şey midir?

Değildir. Emtia Nakliyat Sigortası malın menfaat sahibini korur ve zararı poliçe kapsamı içinde karşılar. CMR Sigortası taşıyıcıyı korur ve yalnız taşıyıcının hukuken sorumlu tutulduğu ölçüde devreye girer.

Sözleşmenin 41. maddesi bu ayrımı sertleştirir. Anlaşma hükümlerini doğrudan veya dolaylı olarak ihlal eden her koşul hükümsüzdür; özellikle taşıyıcının lehine sigorta tazminatı öngören veya kanıtlama zorunluluğunu değiştiren maddeler geçersizdir. Yani taşıma sözleşmesine, yükün sigortasından taşıyıcının yararlanacağına dair bir kayıt konulamaz. Emtia poliçesinin varlığı taşıyıcıyı sorumluluğundan kurtarmaz; ödemeyi yapan sigortacı sorumlu taşıyıcıya rücu edebilir.

Bu yüzden uygulamada iki poliçe yan yana durur: yük sahibi emtiasını sigortalatır, taşıyıcı kendi sorumluluğunu sigortalatır.

Türkiye'de CMR Sigortası Zorunlu mu?

Mevzuat bakımından değildir. 4925 sayılı Karayolu Taşıma Kanunu'nun zorunlu karayolu taşımacılık malî sorumluluk sigortasını düzenleyen 18 ilâ 24. maddeleri, 6704 sayılı Kanun'un 17. maddesiyle 14 Nisan 2016'da yürürlükten kaldırılmıştır. Aynı Kanun'un tanımlar maddesindeki sorumluluk sigortası ibaresi bugün 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu'ndaki zorunlu malî sorumluluk sigortasını, yani trafik sigortasını işaret eder.

Karayolu Taşıma Yönetmeliği'nde sigorta yaptırma zorunluluğu yolcu taşımalarına bağlanmıştır. Yönetmelik, yolcu taşımacılığında zorunlu malî sorumluluk sigortası ile karayolu yolcu taşımacılığı zorunlu koltuk ferdi kaza sigortasını arar ve bunlar olmadan taşıtın sefere çıkarılmasını yasaklar. Eşya taşımaları için yükün zarara uğramasına karşı bir zorunlu poliçe öngörülmemiştir. Tehlikeli madde taşımalarında ayrı bir zorunlu sorumluluk sigortası bulunur; ancak o poliçe genel şartlarına göre üçüncü kişilerin doğrudan doğruya uğrayacakları bedeni ve maddi zararları hedefler ve yalnız Türkiye sınırları içinde geçerlidir. Taşınan yükün zararını karşılamaz, CMR poliçesinin yerini tutmaz.

Zorunlu olmaması poliçenin gereksiz olduğu anlamına gelmez. Sorumluluk, zorunluluktan değil sözleşmeden ve CMR'den doğar. Uygulamada yük sahipleri, gümrük müşavirleri ve yurt dışındaki müşteriler poliçe ibrazını sözleşmeyle isteyebilir.

Bir başka nokta özellikle dikkat ister. SEDDK'nın yayımladığı genel şartlar listesinde taşıyıcı sorumluluğu için bir genel şart metni bulunmuyor; kasko, yangın veya işveren sorumluluğu gibi branşların aksine CMR poliçesinin çerçevesi büyük ölçüde özel şartlarla çizilir. Bu da poliçeden poliçeye farkı büyütür ve özel şartların satır satır okunmasını zorunlu kılar.

Hasar Anında Hangi Süreler İşler?

CMR, hak kaybına yol açan süreleri 30 ve 32. maddelerde toplar. Bu süreler poliçeden bağımsızdır; sigortanın devreye girebilmesi için önce taşıma hukukundaki hakkın korunmuş olması gerekir.

• Açıkça görülen zarar ve hasar: alıcı, malı teslim alırken durumu taşımacıya bildirmelidir.
• Açıkça görülmeyen zarar ve hasar: teslimden sonraki yedi gün içinde, pazar günleri ve resmî tatiller hariç, yazılı olarak bildirilmelidir.
• Teslimdeki gecikme: yük alıcının kullanımına verildiği tarihten sonraki 21 gün içinde yazılı olarak bildirilmezse gecikme için tazminat ödenmez.
• Dava süresi: bir yıl. Bilerek kötü hareket veya mahkemece buna eşdeğer sayılan kusur hâlinde üç yıl.
• Yetkili mahkeme: taraflarca kararlaştırılan âkit ülke mahkemesi ile davalının esas iş yeri, şubesi veya acentesinin bulunduğu yer ya da yükün teslim alındığı yahut teslim için belirlenen yer mahkemeleri.
• Faiz: hak sahibi tazminat için yılda %5 faiz isteyebilir; faiz, ödeme isteğinin yazılı olarak taşımacıya gönderildiği tarihten başlar.

Acente Gözünden: Poliçe Bağlanmadan Önce

Acentelik masasında CMR poliçesi hakkında iki yanlış inanca sık rastlanır. Birincisi, yükün emtia sigortası olduğu için taşıyıcının korunduğu düşüncesidir; bunu sözleşmenin 41. maddesi çürütür. İkincisi, poliçe limitinin yüksek olmasının yük değeri kadar ödeme anlamına geldiği düşüncesidir; bunu da 23. maddedeki kilogram sınırı çürütür. Poliçe limiti tavanı belirler, kilogram kuralı ise ödenecek tutarı aşağıdan sıkıştırır.

Teklif hazırlanırken sorulacaklar azdır ama belirleyicidir: taşınan emtianın cinsi ve kilogram başına değeri, sefer güzergâhı, yıllık taşıma cirosu, çekicinin firmaya ait olup olmadığı, alt taşıyıcı çalıştırılıp çalıştırılmadığı ve sevk mektubunda değer beyanı yapılıp yapılmayacağı. Kilogram başına değeri yüksek emtiada 8,33 Özel Çekme Hakkı sınırı erken devreye girer; bu tür yüklerde değer beyanı ya da emtia poliçesi konusu ayrıca konuşulur.

RYL Sigorta Aracılık Hizmetleri olarak aracılık ettiğimiz sigorta şirketlerinden teklif hazırlar, özel şartları yan yana koyarak farkları gösteririz. Poliçeyi düzenleyen ve tazminatı ödeyen taraf sigorta şirketidir. Nakliyat sigortaları için teklif formu üzerinden bize ulaşabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

• TBMM — 3939 sayılı Kanun, CMR ve 1978 Ek Protokol metni
• Türk Ticaret Kanunu (6102) — Taşıma İşleri
• Karayolu Taşıma Kanunu (4925)
• Karayolu Taşıma Yönetmeliği
• SEDDK — Sigortacılık Genel Şartları
• Birleşmiş Milletler Antlaşmalar Koleksiyonu — CMR taraf durumu

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; teminat kapsamı poliçe özel ve genel şartlarına göre belirlenir.